11 września w Warszawie, tuż nad Wisłą, odbyła się konferencja „Łączy nas Wisła”, podejmująca szerokie zagadnienia związane z rzeką – jako żywym ekosystemem, drogą wodną oraz przestrzenią życia ludzi i przyrody. W programie znalazły się panele omawiające m.in. zmiany klimatu, ochronę przeciwpowodziową, współistnienie miast i rzek, korzystanie z zasobów wodnych, a także debaty o ochronie i prawach rzeki, w których głos zabrali również młodzi uczestnicy.

Był to dzień pełen merytorycznych dyskusji, refleksji i inspiracji, szerokich spojrzeń na to, co dziś znaczy troszczyć się o Wisłę, jak z nią współżyć i jak jej słuchać.

Już na wstępie padło pytanie: czy Wisła rzeczywiście jest królową? Skoro rządzą nią ludzie, przepisy i inwestorzy, a nie Ona sama? Ten motyw przewijał się przez całą konferencję.

Podkreślano, że rzeka to nie tylko koryto, lecz cała zlewnia, sieć dopływów i ekosystemy – życie pod i nad powierzchnią wody. Wszystko, co dzieje się w zlewni, ma bezpośredni wpływ na to, co dzieje się w korycie Wisły.

Mówiono o nieregularności przepływów, coraz częstszych suszach i niskich stanach wód oraz o ekstremalnych zjawiskach pogodowych – ulewach i gwałtownych spływach, które obciążają systemy przeciwpowodziowe i odbiorniki. Zdiagnozowano konieczność adaptacji do nowej rzeczywistości: wdrażania zielonej retencji i możliwie naturalnego zatrzymywania wody w krajobrazie. Eksperci podkreślali, że najtańszą i jednocześnie najskuteczniejszą ochroną przeciwpowodziową jest zachowanie dolin rzecznych i renaturyzacja rzek.

W kolejnym panelu, poświęconym roli żeglugi śródlądowej, przedstawiono dane o transporcie towarowym, jego perspektywach i ograniczeniach. Dyskusja o stopniach wodnych — m.in. we Włocławku i Siarzewie — pokazała, że inwestycje hydrotechniczne muszą być projektowane z rozwagą: z jednej strony jako wsparcie dla żeglugi i kontroli przepływów, z drugiej – w sposób minimalizujący szkody dla ekosystemów i pozwalający zachować naturalne funkcje rzeki.

W panelu dedykowanym współdziałaniu miast i rzek zaprezentowano przykłady z Warszawy, Krakowa i Gdańska: okresowe wykorzystanie terenów zalewowych np. do celów rekreacyjnych (z poszanowaniem przyrody i odpowiednimi zabezpieczeniami), przyjazne mieszkańcom nabrzeża, które nie zawsze muszą być betonowe, lecz mogą zachęcać do korzystania z przestrzeni publicznej (ścieżki rowerowe, promenady, przeprawy, mała infrastruktura). Wskazano też na wagę działań edukacyjnych „przy rzece i o rzece” – tak, by ludzie mogli ją poznawać i doświadczać (spływy, kąpiele, zajęcia edukacyjne), budując świadomość naszej zależności od Wisły.

Mocnym momentem był panel „Głos młodych”. Uczestnicy mówili, że chcą działać, ale potrzebują kredytu zaufania i wsparcia od ekspertów, instytucji i decydentów. Chcą, by ich obserwacje i pomysły były słuchane aby mogli realnie wpływać na przyszłość Wisły.

Jednym z ciekawszych wątków była debata o podmiotowości prawnej Wisły – czy rzeka może mieć swoje prawa, które wzmocniłyby jej ochronę? Takie rozwiązania funkcjonują już w innych częściach świata.

Najważniejsze rekomendacje, które padły podczas konferencji:

• zatrzymanie wody w krajobrazie (lasy, mokradła, retencja glebowa),
• ochrona dolin rzecznych jako najtańsza forma ochrony przeciwpowodziowej,
• wsparcie działań renaturyzacyjnych: przywracanie meandrów, odsuwanie regulacji, odbudowa życia biologicznego w rzece – wspierająca również samooczyszczanie wody,
• rozwój niebiesko-zielonej infrastruktury w miastach (zielone dachy, przepuszczalne nawierzchnie, ogrody deszczowe, naturalne strefy buforowe),
• monitoring jakości wód (nie tylko ilościowy, ale także chemiczny i biologiczny),
• wprowadzenie bardziej dotkliwych opłat dla podmiotów zanieczyszczających wody lub nadmiernie je wykorzystujących,
• adaptacyjna ochrona przeciwpowodziowa: nie tylko zbiorniki i wały, lecz także lokalne i naturalne rozwiązania,
• innowacje takie jak obieg zamknięty wody – np. odzysk wody z oczyszczonych ścieków do celów przemysłowych,
• turystyka rzeczna i rekreacja jako sposób na budowanie relacji z Wisłą, a nie tylko obserwowanie jej z dystansu.

Konferencja pokazała, że troska o Wisłę to nie tylko zadanie dla specjalistów – hydrotechników, hydrologów czy urzędników odpowiedzialnych za kształtowanie ram prawnych. To również zadanie społeczne i kulturowe, bo każdy z nas ma wpływ na stan zlewni i samej rzeki. Małe działania robią skalę.

Wisła ma ogromne dziedzictwo – historyczne, kulturowe i przyrodnicze. Jej kształt i przebieg zmieniają się, przede wszystkim pod wpływem urbanizacji oraz potrzeb przemysłu i ludzi.

Jaką jest królową, skoro „rządzą nią ludzie, a nie ona sama”? To prowokacja, ale ważny przekaz: by Wisła była rzeczywiście żywym bytem i samoregulującym się ekosystemem, potrzebujemy dać jej przestrzeń i szacunek – nie tylko wtedy, gdy nam wygodnie, ale zawsze.

O każdej rzece w Polsce można napisać taką historię. Która będzie następna?

Wydarzenie zorganizowała Fundacja Biznes dla Klimatu.
Zapraszam do wspólnych działań na rzecz rzek i środowiska – razem możemy więcej.